నియోజకవర్గాల పునర్విభజన: చరిత్ర, సవాళ్లు మరియు భవిష్యత్తు పరిణామాలు
భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఓటు హక్కు ఎంత కీలకమో, ఆ ఓటుకు ఉండే సమాన విలువ కూడా అంతే ముఖ్యం. జనాభా ప్రాతిపదికన చట్టసభల్లో ప్రజల గొంతుక వినిపించేలా స్థానాలను కేటాయించడాన్నే డీలిమిటేషన్ లేదా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన అంటారు. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రతి పదేళ్లకు ఒకసారి జరిగే జనాభా గణన ఆధారంగా నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను సవరించడం మరియు అవసరమైతే సీట్ల సంఖ్యను పెంచడం జరగాలి. ఇది ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తిని కాపాడే ప్రక్రియ అయినప్పటికీ, భారతదేశం వంటి వైవిధ్యభరితమైన దేశంలో ఇది అనేక రాజకీయ మరియు సామాజిక చిక్కుముడులతో ముడిపడి ఉంది. గత ఏడు దశాబ్దాల చరిత్రను పరిశీలిస్తే, ఈ ప్రక్రియ అనేక మలుపులు తిరుగుతూ ప్రస్తుత స్థితికి చేరుకుంది.
భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత మొదటిసారిగా 1952లో డీలిమిటేషన్ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేశారు. ఆ తర్వాత 1963 మరియు 1973 సంవత్సరాల్లో కూడా జనాభా గణన ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ సజావుగానే సాగింది. అప్పట్లో పెరిగిన జనాభాకు అనుగుణంగా లోక్సభ మరియు అసెంబ్లీ స్థానాల సంఖ్యను పెంచుకుంటూ వచ్చారు. అయితే, 1970వ దశకంలో దేశవ్యాప్తంగా జనాభా నియంత్రణ కార్యక్రమాలు అమలులోకి రావడంతో ఒక కొత్త సమస్య తలెత్తింది. జనాభా నియంత్రణను సమర్థవంతంగా అమలు చేసిన రాష్ట్రాలకు చట్టసభల్లో సీట్ల సంఖ్య తగ్గిపోవడం, విఫలమైన రాష్ట్రాలకు సీట్ల సంఖ్య పెరగడం అనేది తీవ్ర అసమానతలకు దారితీస్తుందని అప్పట్లో ఆందోళన వ్యక్తమైంది.
ముఖ్యంగా దక్షిణాది రాష్ట్రాలు జనాభా నియంత్రణలో ముందుండగా, ఉత్తరాది రాష్ట్రాల్లో జనాభా పెరుగుదల ఎక్కువగా ఉంది. ఈ తరుణంలో డీలిమిటేషన్ చేపడితే దక్షిణాది రాష్ట్రాల రాజకీయ ప్రాబల్యం తగ్గిపోతుందనే ఉద్దేశంతో, 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ ప్రక్రియను 25 ఏళ్ల పాటు అంటే 2000 సంవత్సరం వరకు నిలిపివేశారు. ఆ తర్వాత కూడా జనాభా పెరుగుదల రేటులో రాష్ట్రాల మధ్య వ్యత్యాసాలు అలాగే ఉండటంతో, అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి ప్రభుత్వం 2001లో 84వ రాజ్యాంగ సవరణను తీసుకువచ్చింది. దీని ద్వారా సీట్ల సంఖ్య పెరగకుండా మరో 25 ఏళ్ల పాటు అంటే 2026 వరకు నిషేధాన్ని పొడిగించారు. అంటే ప్రస్తుతం మనం అనుసరిస్తున్న నియోజకవర్గాల సంఖ్య 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగానే కొనసాగుతోంది.
మధ్యలో 2002 సంవత్సరంలో జస్టిస్ కుల్దీప్ సింగ్ నేతృత్వంలో డీలిమిటేషన్ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ, అది కేవలం నియోజకవర్గాల భౌగోళిక సరిహద్దులను సర్దుబాటు చేయడానికి మరియు ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లను పునర్వ్యవస్థీకరించడానికి మాత్రమే పరిమితమైంది. అప్పుడు కూడా లోక్సభ మరియు అసెంబ్లీ స్థానాల సంఖ్యలో ఎలాంటి మార్పు చేయలేదు. దీనివల్ల కొన్ని నియోజకవర్గాల్లో ఓటర్ల సంఖ్య భారీగా పెరగగా, మరికొన్ని చోట్ల తక్కువగా ఉండి ప్రాతినిధ్యంలో అసమతుల్యత ఏర్పడింది. ప్రస్తుత చట్టాల ప్రకారం 2026 తర్వాత జరిగే మొదటి జనాభా గణన ఆధారంగా మాత్రమే సీట్ల సంఖ్యను పెంచే అవకాశం ఉంటుంది.
రాబోయే కాలంలో జరగబోయే ఈ పునర్విభజన ప్రక్రియ అత్యంత కీలకంగా మరియు చర్చనీయాంశంగా మారనుంది. కొత్తగా నిర్మించిన పార్లమెంటు భవనంలో కూడా భవిష్యత్తులో పెరిగే ఎంపీల సంఖ్యను దృష్టిలో ఉంచుకునే సీటింగ్ సామర్థ్యాన్ని పెంచారు. అయితే, జనాభా ప్రాతిపదికన సీట్లు పెంచితే ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్ వంటి రాష్ట్రాలకు భారీగా ఎంపీ సీట్లు పెరుగుతాయి, అదే సమయంలో కేరళ, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తెలంగాణ వంటి రాష్ట్రాలకు వచ్చే అదనపు సీట్లు తక్కువగా ఉంటాయి. ఇది దేశ రాజకీయ సమతుల్యతను దెబ్బతీస్తుందనే వాదనలు మళ్లీ తెరపైకి వస్తున్నాయి. జనాభా నియంత్రణ పాటించినందుకు దక్షిణాది రాష్ట్రాలను శిక్షించినట్లు అవుతుందనే ఆందోళనను రాజకీయ నేతలు వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి నిపుణులు రకరకాల సూచనలు చేస్తున్నారు. కేవలం జనాభాను మాత్రమే ప్రామాణికంగా తీసుకోకుండా, అభివృద్ధి సూచీలు మరియు ఇతర సామాజిక అంశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని కొందరు కోరుతున్నారు. ఏది ఏమైనా, 2026 తర్వాత జరగబోయే డీలిమిటేషన్ అనేది భారత ఫెడరల్ వ్యవస్థకు ఒక పెద్ద సవాలుగా మారనుంది. నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను మార్చడం వల్ల అనేక మంది సీనియర్ నేతల రాజకీయ భవిష్యత్తు తలకిందులు అయ్యే అవకాశం ఉంది. జిల్లాలు మరియు మండలాల విభజనతో సంబంధం లేకుండా పార్లమెంటరీ మరియు అసెంబ్లీ స్థానాలను శాస్త్రీయంగా పునర్వ్యవస్థీకరించడం ద్వారా మాత్రమే ప్రతి ఓటరుకు సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం సాధ్యమవుతుంది.
మొత్తం మీద, డీలిమిటేషన్ అనేది కేవలం అంకెల గారడీ కాదు, అది దేశ ప్రజాస్వామ్య పునాదులను పటిష్టం చేసే ప్రక్రియ. జనాభా ప్రాతిపదికన సీట్లు పెంచడం ఎంత ముఖ్యమో, జనాభా నియంత్రణ పాటించిన రాష్ట్రాల హక్కులను కాపాడటం కూడా అంతే ముఖ్యం. రాబోయే డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఈ సమతుల్యతను ఎలా పాటిస్తుందో, చట్టసభల్లో ప్రజల భాగస్వామ్యం ఎలా పెరుగుతుందో వేచి చూడాలి. ఈ ప్రక్రియ సజావుగా సాగితేనే నిజమైన ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తి వెల్లివిరుస్తుంది.
